به‌جز خلفاى عباسى كه حاميان علوم و مشوقينِ ناقلان و مترجمان بوده‌اند ، رجال و خاندان‌هاى ديگرى چون آل برمك كه غالباً ايرانى بوده‌اند ، به ترغيب مترجمان پرداخته ، منابع بسيارى نيز در اين راه هزينه كرده‌اند . از خاندان برمكيان ، يحيىبن خالد ( وزير هارون ) و پسرانش فضل و جعفر و نيز محمدبن خالد ( برادر يحيى ) ، به پرورش علم و علما و تشويق شعرا و ادبا مشهور بودند . « 1 » سهم ايرانيان در تمدن اسلامى ايران در طول تاريخ اسلامى ، خود قافله‌سالار و ميدان‌دار فرهنگ و تمدن عظيم اسلامى بوده است . ابن‌خلدون با شگفتى مىنويسد : بيشتر دانشوران ملت اسلام - چه در علوم دينى و چه در علوم عقلى - از ايرانيان بوده‌اند . وى همچنين مىنويسد : بيشتر صاحب‌نظران در علم نحو و دستور زبان نيز ايرانىاند ( مانند سيبويه ، فارسى و زجاج ) . سپس مىافزايد : همه عالمان اصول فقه و علماى علم كلام و نيز بيشتر مفسران ، ايرانى بوده‌اند و جز ايرانيان كسى به حفظ و تدوين علوم نپرداخت ، از اين‌رو آنها مصداق اين گفتار پيامبرند كه فرمود : اگر دانش در آسمان‌ها باشد ، مردانى از فارس به آن نايل مىآيند و آن را به دست مىآورند . « 2 » ايرانيان حتى در دوره‌اى كه تنها زبان ادبى جهان اسلام عربى بود ، نمايندگان اصلى حكومت و فرهنگ اسلامى بوده‌اند . « 3 » ايرانيان از آغاز ظهور اسلام ، به اين آيين مقدس رو آوردند و حتى پيش از آنكه شريعت اسلام به‌دست اعراب مسلمان به اين سرزمين راه يابد ، ايرانيانى كه در يمن ساكن بودند ، به اسلام گرويدند و با جان و دل در بسط آن كوشيدند . مسلمانان كشورهاى شرقى و جنوب شرقى مانند شبه‌قاره هند و پاكستان ، تركستان شرقى ، چين ، مالزيا ، اندونزى و جزاير اقيانوس هند ، مرهون تلاش‌هاى ايرانيان مسلمان‌اند كه از طريق دريانوردى و بازرگانى ، اسلام را به دورترين نقاط آسيا رسانيدند . ايرانيان در كشورهاى غربى ، شمال آفريقا ، قاره اروپا و آسياى صغير نيز در ترويج دين اسلام سهمى بسزا دارند .

--> ( 1 ) . همان ، ص 44 و 45 . ( 2 ) . عبدالرحمان بن خلدون ، مقدمه ، ج 2 ، ص 1150 و 1151 . ( 3 ) . واسيلى ولاديمير بارتُلد ، فرهنگ و تمدن اسلامى ، ص 87 .